Son yıllarda kamu maliyesine ilişkin tartışmaların odağında olması gereken temel konu bütçe açığıdır. Bu açığın pandemi ya da deprem gibi geçici bir şokun sonucu mu, yoksa yeni bir mali mimarinin habercisi mi? olduğu ve ülkemizin bugün geldiği noktada gelir dağılımı üzerindeki bozucu etkisi mutlaka sorgulanmalıdır. Elbette, burada açığın rakamsal büyüklüğü kadar niteliği de ön plana çıkarılmalıdır.
Merkezi yönetim bütçesi 2025 yılı Ocak ayında 139,3 milyar TL olarak gerçekleşmişken, 2026 yılının aynı döneminde 214,5 milyar TL’ye yükselmiştir. Tek bir aya ait veri elbette nihai bir yargı için yeterli olmamakla birlikte, son on yılın rakamlarını (bkz. Tablo) incelediğimizde karşımıza geçici dalgalanmalardan çok, adeta kanıksanmış bir mali eğilim çıkmaktadır.
Bir ülkenin mali sağlığının en temel göstergesi olan bütçe dengesi, eğer bir yıl açık verip ertesi yıl fazla veriyorsa konjonktürel bir “arıza” olduğu anlamına gelir. Ancak, açık her yıl tekrarlanıyorsa, artık sistemin işleyişinde arzu edilmeyen bir problem var demektir. 2016 yılından bugüne kadar ki trend maalesef ikinci duruma işaret etmektedir. Tüm dünyayı etkileyen pandemi’nin yanı sıra, ekonomik ve sosyal yönden çok büyük kayıplarımıza yol açan 6 Şubat depremini yaşamış olmamız, bütçe açıkları için bir gerekçe oluşturabilir; ancak ekonominin büyümesine rağmen açığın devam etmesi dikkat çekicidir. Yani sebepler değişiyor, sonuç değişmiyor. Bu da, açığın yalnızca olağanüstü koşulların bir yan ürünü değil, mali yapının kendisinden kaynaklanan bir sorun olduğunun ifadesidir,
2016-2022 döneminde bütçe açıklarının Gayri Safi Yurtiçi Hasıla’ya (GSYH) oranı çoğunlukla, gelişmekte olan ülkeler için “yönetilebilir” kabul edilen %1,5-3 bandında seyretmiştir. Bu dönemdeki açıkların kur şoku ve pandemi gibi kriz kaynaklı olduğu, krizlerin hafiflemesiyle birlikte kısmi toparlanmalar görüldüğü söylenebilir. Ancak, 2023 sonrası tablo belirgin biçimde değişmiştir: Bütçe açığının GSYH’ye oranı 2023’te %5-6, 2024’te %4-5 seviyelerindeyken, 2025’te ise gerileyerek % 3 seviyelerine gerilemiş olmakla birlikte, 2026 yılının daha ilk ayında ulaştığı rakam, ileride daha büyük bir açıkla karşılaşacağımıza işaret etmektedir.
Söz konusu açığın kompozisyonu da süreç içinde farklılaşmıştır. Özellikle bütçe parametrelerinin önemli iki kalemi olan vergi gelirleri ve faiz giderlerinin(borçlanmadan kaynaklı) seyri, iktisat literatüründeki “yapısal açık” kavramını gündeme taşıdığı gibi, geliri sabit ve/veya asgari geçinme endeksi civarında olan kesimlerin aleyhine olmaktadır;
Vergi gelirlerimizin yaklaşık üçte ikisinin dolaylı vergilerden (KDV, ÖTV) oluştuğu bir yapıda, Bütçe açığını kapatmak amacıyla dolaylı vergi oranlarının arttırılması, her ne kadar gelir seviyesinden bağımsız olarak, herkese aynı oranda yansıyacak olmakla birlikte; gelirinin tamamına yakınını zorunlu tüketime ayıran, düşük ve orta gelir grupların harcanabilir gelirini çok daha hızlı daraltacaktır.
Ayrıca, ülkemizde finansal varlık sahipliği dengesi, toplumun çok büyük bir çoğunluğunu oluşturan sabit ve dar gelirli kesimler aleyhine olduğundan; faiz giderlerinin bütçe içindeki payını ve kamu borçlanma maliyetini arttıran Kur Korumalı Mevduat (KKM) politikası, devlet tahvili ve benzeri finansal enstrümanları elinde bulunduran yani, faiz geliri elde eden üst gelir gruplarına doğru bir gelir transferi oluşturmaktadır.
Böylelikle, gelir dağılımının daha da bozulmasının yanı sıra, para politikasıyla uyumlu bir politika izlenemediğinden, enflasyon süreci/baskısı devam etmekte; eğitim, sağlık ve altyapı gibi üretken kamu yatırımlarının payı azalmaktadır.
Bütçe açığı kalıcı ve yüksek seviyelerde seyrine devam ederse ve yapısallığını sürdürürse borç stoku hızla artacak, faiz yükünün de artmasıyla ekonomi daha düşük büyüme, daha yüksek vergi yükü ve daha yüksek enflasyonla karşı karşıya kalacaktır. Bu tablodan, gelir dağılımı bakımından en olumsuz şekilde etkilenecek kesim hiç şüphesiz ki, sabit ücretli çalışanlar, emekliler ve dar gelirliler olacaktır.
Eğer bütçe açığı konjonktürel ise, ekonomi toparlandıkça zamanla daralır. Ancak yapısal nitelik taşıyorsa, gelir dağılımı, borç dinamikleri ve büyüme üzerinde kalıcı izler bırakır.
Bütçe dengesi teknik bir maliye konusu gibi görünse de nihayetinde toplumun refah seviyesini ve adalet duygusunu belirleyen en temel parametrelerden biridir. Bu nedenle bugün sorgulanması gereken husus, yalnızca “Bütçe dengesi ne kadar bozuldu?” değil; aynı zamanda “Bu dengesizlik kimin gelirini nasıl etkileyecek?” sorunsalı olmaktadır.
